Tiên Phước là vùng đất trung du với những triền đồi xanh, những khu vườn nối tiếp nhau và nhiều loại cây trái đặc trưng. Từ bao đời nay, người dân nơi đây đã biết tận dụng điều kiện đất đai, khí hậu, nguồn nước để phát triển kinh tế vườn. Tiêu Tiên Phước, lòn bon, thanh trà, măng cụt, cau, bưởi da xanh, sầu riêng… từ những sản vật quen thuộc của vườn nhà đang từng bước trở thành những sản phẩm mang lại giá trị kinh tế và tạo sinh kế bền vững cho người dân.
Sau khi xã Tiên Phước được hình thành trên cơ sở sáp nhập thị trấn Tiên Kỳ cùng các xã Tiên Mỹ, Tiên Phong và Tiên Thọ, không gian phát triển kinh tế vườn, kinh tế trang trại tiếp tục được mở rộng. Những khu vườn cũ được cải tạo, nhiều mô hình mới được hình thành, khoa học kỹ thuật ngày càng được ứng dụng vào sản xuất, mở ra hướng phát triển mới cho nông nghiệp địa phương.
Phát huy lợi thế vùng trung du
Để đưa nghề làm vườn truyền thống trở thành một ngành kinh tế có giá trị, Tiên Phước đã trải qua quá trình đầu tư và định hướng lâu dài. Từ năm 2012, sau khi HĐND huyện ban hành các nghị quyết khuyến khích phát triển kinh tế vườn, kinh tế trang trại và chăn nuôi, nhiều hộ dân đã mạnh dạn cải tạo vườn, bố trí lại cây trồng, kết hợp chăn nuôi, đào ao tích nước và từng bước nâng cao hiệu quả sản xuất.
Đề án 03 về phát triển kinh tế vườn, kinh tế trang trại mang đặc trưng vùng trung du xứ Quảng giai đoạn 2017–2025 tiếp tục tạo động lực để người dân đầu tư phát triển sản xuất. Qua đó, mô hình vườn sinh thái đa cây, đa con, đa tầng từng bước được hình thành; cây lâu năm làm nền, cây ăn quả có giá trị kinh tế cao được xác định là hướng phát triển chủ lực, cây ngắn ngày tạo nguồn thu trước mắt, ao vừa tích nước vừa nuôi thủy sản, chăn nuôi gia súc, gia cầm tạo thêm thu nhập và nguồn phân hữu cơ tại chỗ.
Với diện tích tự nhiên hơn 74 km², Tiên Phước có trên 6.500 ha đất nông nghiệp, trong đó hơn 2.500 ha đất trồng cây lâu năm. Địa hình bán sơn địa, khí hậu tương đối mát mẻ cùng điều kiện đất đai phù hợp đã tạo nên hệ sinh thái vườn đặc trưng của vùng trung du xứ Quảng. Măng cụt, lòn bon, hồ tiêu, cau, bưởi da xanh, sầu riêng… ngày càng khẳng định giá trị; đặc biệt, hồ tiêu Tiên Phước đã được bảo hộ Chỉ dẫn địa lý, tạo thêm lợi thế trong xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường.
Đến tháng 6/2026, toàn xã có hơn 1.768 ha kinh tế vườn với 1.317 hộ có diện tích từ 1.000m² trở lên, trong đó có 136 vườn đạt tiêu chí vườn mẫu. Giai đoạn 2021–2025, địa phương đã hỗ trợ phát triển 370 mô hình kinh tế vườn, kinh tế trang trại với tổng kinh phí trên 15 tỷ đồng. Giá trị thu nhập bình quân từ kinh tế vườn đạt khoảng 170 triệu đồng/ha, đóng góp khoảng 42% tổng giá trị sản xuất nông nghiệp của địa phương.
Cùng với kinh tế vườn, kinh tế trang trại đang từng bước hình thành và phát triển. Hiện toàn xã có 3 trang trại được hỗ trợ theo các cơ chế, chính sách phát triển nông nghiệp giai đoạn 2021–2025. Một số khu vườn, trang trại cũng đang mở ra hướng kết hợp sản xuất nông nghiệp với du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng. Các địa điểm như Hố Quờn, Đồng Cây Dừa, Ao Cá cùng nhiều mô hình vườn tiêu biểu có tiềm năng trở thành điểm tham quan, trải nghiệm, góp phần gia tăng giá trị kinh tế từ chính không gian vườn.
Những khu vườn làm nên câu chuyện đổi thay
Kết quả phát triển kinh tế vườn ở Tiên Phước không chỉ thể hiện qua những con số mà còn được minh chứng bằng những mô hình cụ thể, những người dân mạnh dạn thay đổi cách nghĩ, cách làm và đầu tư vào chính mảnh vườn của gia đình.
Tiêu biểu là khu vườn của thầy giáo Thái Nguyên Khoa ở thôn Hữu Lâm. Từ niềm đam mê làm vườn, thầy Khoa đã biến hơn 1 ha đất cạnh đập Hố Qườn thành khu vườn trù phú với nhiều loại cây ăn quả. Nhờ chịu khó tìm tòi, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, khu vườn phát triển xanh tốt, sản phẩm được thị trường ưa chuộng.
Sau bão số 9 năm 2020, diện tích sầu riêng – loại cây từng mang lại doanh thu hơn 300 triệu đồng mỗi năm – bị gãy đổ. Tuy nhiên, nhờ chủ động đa dạng hóa cây trồng, đặc biệt là trồng xen măng cụt, khu vườn nhanh chóng phục hồi. Hiện hơn 100 cây măng cụt phát triển xanh tốt, tạo nguồn thu hơn 300 triệu đồng mỗi năm cho gia đình, đồng thời hình thành một không gian vườn đẹp để nhiều người đến tham quan, học tập kinh nghiệm.
Tại thôn Địch Tây, ông Nguyễn Thế Giới lại lựa chọn hồ tiêu Tiên Phước làm cây trồng chủ lực. Trên diện tích hơn 5.500m², sau thời gian thử nghiệm cây màu và cây keo nhưng hiệu quả chưa cao, gia đình ông đã chuyển hướng đầu tư hơn 100 choái tiêu, kết hợp trồng thanh trà, sầu riêng, măng cụt, chuối, ổi, chanh và nhiều loại cây khác.
Điểm đáng chú ý của mô hình là việc chủ động nguồn nước bằng hệ thống tưới bán tự động, tận dụng phụ phẩm trồng trọt để ủ phân bằng chế phẩm vi sinh và áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp IPM. Ba ao cá với tổng diện tích hơn 2 sào vừa cung cấp nước tưới, vừa phục vụ nuôi cá, ốc bươu; chăn nuôi trâu, bò tạo thêm nguồn thu và cung cấp phân hữu cơ. Mô hình tạo doanh thu khoảng 175 triệu đồng/năm, lợi nhuận khoảng 125 triệu đồng.
Một điển hình khác là mô hình của anh Huỳnh Bắc Nam ở thôn Tiên Phú Đông. Từ khu vườn gần 2 ha trước đây hoang hóa, chủ yếu là cây tạp, gia đình anh đã đầu tư cải tạo và từng bước hình thành vườn cây ăn quả. Đến nay, khu vườn có khoảng 150 cây măng cụt, 50 cây sầu riêng, 20 cây bưởi da xanh và khoảng 2.000 cây cau. Hệ thống tưới được lắp đặt cho toàn khu vườn, giúp chủ động nguồn nước và nâng cao hiệu quả chăm sóc cây trồng.
Không chỉ phát triển cây ăn quả, người dân Tiên Phước còn tìm tòi những hướng chăn nuôi mới. Tại thôn Tiên Thọ, từ vài cặp chồn hương bố mẹ ban đầu, sau 3 năm, ông Nguyễn Tư đã phát triển đàn lên hơn 300 con, mang lại thu nhập trên 100 triệu đồng mỗi năm và đang tiếp tục nhân đàn, mở rộng quy mô.
Những mô hình này cho thấy sự đa dạng trong cách khai thác tiềm năng đất vườn của người dân Tiên Phước, từ trồng cây ăn quả, hồ tiêu đến kết hợp ao cá, chăn nuôi và tận dụng phụ phẩm nông nghiệp, từng bước hình thành phương thức sản xuất tuần hoàn, thân thiện với môi trường.
Từ sản xuất nông nghiệp đến xây dựng thương hiệu
Từ những khu vườn riêng lẻ, kinh tế vườn Tiên Phước đang từng bước chuyển sang sản xuất hàng hóa. Những loại cây truyền thống được bảo tồn, cây trồng có giá trị kinh tế cao được bổ sung, khoa học kỹ thuật được ứng dụng ngày càng nhiều. Một số sản phẩm nông nghiệp được chế biến, xây dựng thương hiệu và phát triển thành sản phẩm OCOP.
Từ nguồn nguyên liệu của kinh tế vườn, địa phương đã hình thành nhiều sản phẩm như rượu vang lòn bon, sản phẩm từ mít, chuối sấy, mo cau, trầm hương… Qua đó, giá trị của khu vườn không còn chỉ nằm ở sản lượng nông sản thu hoạch mỗi mùa vụ mà từng bước được nâng lên thông qua chế biến, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường.
Một giá trị đặc biệt khác của kinh tế vườn Tiên Phước là sự kết hợp giữa hiệu quả kinh tế và cảnh quan sinh thái. Những hàng cau, vườn cây ăn quả, ao nước và những con đường nhỏ giữa vườn tạo nên nét đặc trưng của vùng trung du xứ Quảng. Vì vậy, phát triển kinh tế vườn cũng góp phần gìn giữ cảnh quan, bảo tồn không gian vườn truyền thống và tạo nền tảng để phát triển du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng gắn với trải nghiệm nhà vườn.
Hướng đến nền kinh tế vườn sinh thái, hiện đại
Phát huy những kết quả đạt được, xã Tiên Phước xác định phát triển kinh tế vườn, kinh tế trang trại là một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong tái cơ cấu ngành nông nghiệp, tạo động lực nâng cao thu nhập và phát triển kinh tế địa phương.
Trên cơ sở các chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp, nông thôn của thành phố Đà Nẵng, xã xây dựng Đề án phát triển nông nghiệp, nông thôn, kinh tế vườn, kinh tế trang trại gắn với du lịch sinh thái giai đoạn 2026–2030, định hướng đến năm 2035.
Mục tiêu đến năm 2030, thu nhập bình quân từ kinh tế vườn, kinh tế trang trại đạt khoảng 200 triệu đồng/ha; diện tích vườn đạt 2.200 ha; xây dựng ít nhất 200 vườn mẫu; phát triển thêm khoảng 20 sản phẩm OCOP và đẩy mạnh đưa nông sản lên các nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội. Đến năm 2035, địa phương hướng đến nâng thu nhập bình quân lên khoảng 220 triệu đồng/ha, mở rộng diện tích vườn lên 2.500 ha, tiếp tục xây dựng thương hiệu và nâng cao giá trị các sản phẩm nông nghiệp chủ lực.
Từ những khu vườn của các hộ Thái Nguyên Khoa, Nguyễn Thế Giới, Huỳnh Bắc Nam và hàng trăm hộ dân khác, một hướng phát triển đang ngày càng rõ nét: khai thác hiệu quả đất vườn bằng tư duy sản xuất mới; bảo tồn những giá trị truyền thống gắn với ứng dụng khoa học kỹ thuật; phát triển kinh tế đi đôi với bảo vệ môi trường; tạo ra sản phẩm gắn với chất lượng, thương hiệu và thị trường.
Từ truyền thống làm vườn lâu đời, Tiên Phước đang từng bước đánh thức tiềm năng của từng khu vườn, hướng đến một nền nông nghiệp sinh thái, bền vững, có giá trị cao, góp phần xây dựng những làng quê xanh, sạch, đẹp và nâng cao đời sống người dân.